به گزارش مشرق، گاهی یک تماس تلفنی می‌تواند نقطه آغاز نجات یک زندگی باشد؛ تماسی که شاید از سوی فردی در آستانه خودکشی، کودکی گرفتار خشونت یا همسری که در معرض آزار قرار دارد، برقرار شود. در چنین شرایطی، زمان اهمیت تعیین‌کننده‌ای پیدا می‌کند و مداخله تخصصی و به‌موقع می‌تواند مانع از تبدیل یک بحران فردی و خانوادگی به آسیبی جبران‌ناپذیر شود.
در همین راستا، اورژانس اجتماعی سازمان بهزیستی با شماره تلفن ۱۲۳ فعالیت می‌کند؛ مجموعه‌ای که مأموریت آن صرفاً پاسخگویی به تماس‌های اضطراری نیست، بلکه شناسایی موقعیت‌های پرخطر، مداخله در بحران، حمایت از افراد آسیب‌دیده و فراهم کردن زمینه بازگشت آنان به شرایط عادی زندگی را دنبال می‌کند.
گسترش شهرنشینی، مهاجرت از روستاها به شهرها و توزیع نامتوازن امکانات و خدمات در مناطق مختلف شهری، از جمله عواملی است که می‌تواند زمینه بروز و تشدید آسیب‌های اجتماعی را فراهم کند. به همین دلیل، دولت‌ها برای شناسایی این آسیب‌ها و مدیریت پیامدهای آن، برنامه‌های مختلفی را در دستور کار قرار داده‌اند که در ایران، اورژانس اجتماعی یکی از مهم‌ترین سازوکارهای سازمان بهزیستی در این زمینه به شمار می‌رود.
این برنامه از سال ۱۳۷۸ با هدف کنترل و کاهش بحران‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی شکل گرفت و با همکاری دستگاه‌هایی همچون نیروی انتظامی، مراکز درمانی و دستگاه قضایی، خدمات تخصصی خود را به افراد در معرض آسیب و آسیب‌دیدگان اجتماعی ارائه می‌دهد.
اورژانس اجتماعی چیست؟
مأموریت اصلی اورژانس اجتماعی، جلوگیری از تشدید بحران‌هایی است که افراد و خانواده‌ها را درگیر می‌کند. این مجموعه تلاش می‌کند خدمات تخصصی و فوری بهزیستی را در دسترس عموم مردم قرار دهد و با مداخله به‌موقع، توانایی افراد در معرض آسیب را برای مواجهه با مشکلات افزایش دهد.
در کنار این مأموریت، جلب مشارکت مردم و سازمان‌های غیردولتی، افزایش آگاهی خانواده‌ها و جامعه درباره نیازهای افراد آسیب‌دیده، شناسایی مناطق و کانون‌های آسیب‌زا و مقابله با آسیب‌های اجتماعی نوپدید و بازپدید نیز دنبال می‌شود. کاهش زمینه‌های وقوع جرم، جلوگیری از عمیق‌تر شدن بحران‌ها و محدود کردن آسیب‌های واردشده به گروه‌های آسیب‌پذیر از دیگر اهداف این برنامه است.
به بیان دیگر، رویکرد اورژانس اجتماعی تنها رسیدگی به پیامدهای یک اتفاق نیست؛ بلکه تلاش می‌کند با شناسایی به‌موقع مسئله و ورود تخصصی به آن، از گسترش آسیب و تکرار بحران جلوگیری کند.
چه کسانی می‌توانند از خدمات اورژانس اجتماعی استفاده کنند؟
دامنه فعالیت این مجموعه به گروه سنی یا شرایط اجتماعی خاصی محدود نمی‌شود. زوج‌هایی که با اختلافات خانوادگی شدید مواجه هستند یا قصد طلاق دارند، زنان و دختران در معرض آسیب، افراد دارای افکار یا سابقه اقدام به خودکشی، کودکان کار و خیابان، همسران و کودکانی که مورد آزار قرار گرفته‌اند، از جمله گروه‌های اصلی دریافت‌کننده خدمات اورژانس اجتماعی هستند.
همچنین دختران و پسرانی که از منزل فرار کرده‌اند، سالمندان، افراد دارای معلولیت، افراد دارای اختلال هویت جنسی و سایر افرادی که در شرایط بحرانی ویژه قرار دارند، می‌توانند از حمایت‌های این مجموعه بهره‌مند شوند.
نکته مهم آن است که برای گزارش مواردی مانند کودک‌آزاری، همسرآزاری و مشاهده افرادی که در معرض اقدام به خودکشی قرار دارند، شهروندان می‌توانند به جای تماس با پلیس ۱۱۰، با شماره ۱۲۳ تماس بگیرند تا موضوع از سوی کارشناسان اورژانس اجتماعی بررسی و متناسب با شرایط، مداخله تخصصی انجام شود.
چهار بازوی عملیاتی برای مداخله در بحران کدامند؟
اورژانس اجتماعی برای آنکه بتواند در موقعیت‌های مختلف به افراد نیازمند کمک دسترسی داشته باشد، بر چهار بخش اصلی استوار است: مرکز مداخله در بحران‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی، پایگاه خدمات اجتماعی، خط تلفن ۱۲۳ و تیم‌های خدمات سیار.
این ساختار به مجموعه امکان می‌دهد هم از طریق تماس تلفنی و گزارش‌های مردمی از وقوع بحران مطلع شود و هم در صورت ضرورت، با اعزام نیروهای تخصصی به محل، شرایط را از نزدیک بررسی کند.
فرایند ارائه خدمات در اورژانس اجتماعی با پذیرش و شناسایی وضعیت فرد آغاز می‌شود. این پذیرش گاهی با مراجعه مستقیم افراد و به‌صورت خودمعرف انجام می‌گیرد و در موارد دیگر، افراد از طریق خط ۱۲۳، تیم‌های خدمات سیار، سایر مراکز بهزیستی، مراجع قضایی، نیروی انتظامی یا نهادهای دولتی و غیردولتی به این مجموعه معرفی می‌شوند.
پس از بررسی شرایط، مرحله مداخله تخصصی آغاز می‌شود. در این مرحله، متناسب با نوع بحران و نیاز فرد، خدمات مددکاری اجتماعی، روان‌شناسی، تربیتی، حقوقی و فرهنگی و آموزشی ارائه می‌شود. این خدمات می‌تواند به شکل سرپایی یا از طریق نگهداری موقت در مراکز مربوط انجام شود.
پس از طی مراحل حمایتی و ارزیابی شرایط فرد، تصمیم‌گیری درباره ترخیص صورت می‌گیرد. در این فرایند، بازگشت فرد به خانواده به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اهداف مراکز اورژانس اجتماعی در اولویت قرار دارد؛ البته این بازگشت باید با توجه به شرایط و صلاحیت محیط خانوادگی و پس از بررسی‌های تخصصی انجام شود.
در مواردی که بازگشت به خانواده امکان‌پذیر یا به مصلحت فرد نباشد، متناسب با وضعیت و نیازهای او، زمینه انتقال و معرفی به مراکز زیرمجموعه امور آسیب‌دیدگان اجتماعی، از جمله خانه‌های سلامت و مراکز بازپروری زنان آسیب‌دیده اجتماعی فراهم می‌شود. ارجاع به سایر مراکز مرتبط سازمان بهزیستی یا نهادهای حمایتی نیز از دیگر مسیرهای پیش‌بینی‌شده برای ادامه حمایت است.
البته مسئولیت اورژانس اجتماعی با ترخیص فرد پایان نمی‌یابد و پیگیری پس از ترخیص نیز بخشی از فرایند ارائه خدمات است؛ مرحله‌ای که با هدف بررسی وضعیت فرد، اطمینان از تداوم حمایت‌ها و جلوگیری از بازگشت دوباره او به شرایط بحرانی دنبال می‌شود.
اورژانس اجتماعی؛ فرصتی برای مداخله پیش از وقوع فاجعه
واقعیت این است که بسیاری از آسیب‌های اجتماعی پیش از آنکه به یک حادثه تلخ و غیرقابل جبران تبدیل شوند، نشانه‌هایی دارند؛ نشانه‌هایی که اگر به‌موقع دیده و جدی گرفته شوند، می‌توان از بسیاری از پیامدهای آن جلوگیری کرد.
اورژانس اجتماعی ۱۲۳ دقیقاً در همین نقطه اهمیت پیدا می‌کند؛ جایی که یک تماس، یک گزارش مردمی یا حضور به‌موقع یک مددکار می‌تواند مسیر زندگی فردی را تغییر دهد. با این حال، اثربخشی این ظرفیت تنها به عملکرد کارشناسان و نیروهای تخصصی وابسته نیست؛ آگاهی عمومی از خدمات این مجموعه، کنار گذاشتن بی‌تفاوتی در برابر آسیب‌های اطراف و گزارش به‌موقع موقعیت‌های بحرانی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
در نهایت، ۱۲۳ فقط یک شماره تلفن نیست؛ مسیری برای دیده‌شدن آسیب‌هایی است که گاهی در سکوت اتفاق می‌افتند. شاید یک تماس ساده، پیش از آنکه دیر شود، فرصتی دوباره برای نجات یک انسان و بازگشت آرامش به یک خانواده باشد.
